Kara czy korekta?

Wygaszenie pozytywne polega na dodaniu do środowiska jakiegoś czynnika (bodźca), który ma za zadanie wygasić zachowanie. W praktyce nazywa się to bodźcem awersyjnym. Do środowiska psa dodaje się bodziec sprawiający ból lub strach (czyli reprymenda słowna, szarpnięcie smyczą lub kolczatką, uderzenie, impuls elektryczny), który ma sprawić, że jakieś zachowanie się wygasi. Wygaszenie negatywne polega na zabraniu psu spodziewanej korzyści, co ma zmniejszyć częstotliwość zachowania (zabranie psu smakołyka, zabawki, uwagi przewodnika bądź izolacja psa - tzw. „time out").

Specyficznym rodzajem wygaszenia jest sytuacja, gdy dane zachowanie nie jest ani wzmacniane ani wygaszane. Wtedy ono samoistnie zanika (E - extinction).

Większość osób zajmujących się obecnie szkoleniem psów, nie używa pozytywnego wygaszenia w taki sposób jak opisano powyżej. Aby takie pozytywne wygaszenie było skuteczne, konieczne jest spełnienie pewnych warunków: kara musi być natychmiastowa, odpowiednio silna, nieuchronna i skojarzona wyłącznie z danym zachowaniem. W praktyce spełnienie tych warunków jest bardzo trudne.

Niektórzy szkoleniowcy posługują się innym rodzajem kary pozytywnej (w znaczeniu behawioralnym P+, takim jak je opisałem) w formie tzw. „korekt". Korekta pojawia się wtedy, gdy pies odmawia wykonania znanego sobie polecenia. Zastosowanie korekty połączone jest z pozytywnym wzmocnieniem (nagrodą R+) za wykonanie polecenia. Zwolennicy pozytywnego szkolenia stosują w takich sytuacjach zamiast korekt (P+)negatywne wygaszenie (P-) lub ignorowanie (E). Oznacz to, że pies, który odmawia wykonania znanego sobie polecenia nie otrzymuje spodziewanej nagrody, chyba, że je wykona - wtedy nagroda staje się dostępna. Dzięki zastosowaniu tych procedur uruchomiony zostaje mechanizm różnicowego wzmocnienia zachowań. Pies prezentuje te zachowania, które prowadzą do uzyskania nagrody, zaś wygasza te zachowania, które do nagrody nie prowadzą. Innymi słowy uczy się, które zachowania prowadzą do nagrody, a które nie. Podobne zasady obowiązują w przypadku eliminacji niepożądanych zachowań. Możliwe są trzy scenariusze wzmocnienia różnicowego:

  • wzmocnienie różnicowe innych (niż niepożądane) zachowań,
  • wzmocnienie różnicowe zachowania alternatywnego,
  • wzmocnienie różnicowe zachowania niekompatybilnego (z niepożądanym).

W każdej z tych procedur możliwe są dwa rodzaje motywacji skłaniające psa do wykonania polecenia: uniknięcie awersji (R-) lub osiągnięcie korzyści (R+). W Przypadku treningu unikania zwierzę uczy się, że określone zachowanie skutkuje ustaniem awersji. W przypadku treningu opartego na nagradzaniu, określone zachowanie skutkuje otrzymaniem nagrody, która była niedostępna gdy pies odmawiał wykonania polecenia. Niekiedy trenerzy posługujący się korektą nagradzają pożądane zachowanie stosując R+ (np. podając smakołyk lub zabawkę).

Emocje towarzyszące wzmacnianiu i wygaszaniu zachowań

Z każdym rodzajem działania służącym wzmocnieniu lub wygaszeniu zachowań wiążą się pewne emocje, które zwierzę przeżywa. To one właśnie są ostatecznym, wewnętrznym źródłem wzmocnienia. W przypadku stosowania wzmocnienia pozytywnego (R+) zwierzę przeżywa przyjemność, radość lub ekstazę. W przypadku wzmocnienia negatywnego - ulgę wskutek ustania awersji. W przypadku negatywnego wygaszenia mamy do czynienia z frustracją, złością, wściekłością lub niezadowoleniem, przygnębieniem, depresją, a stosowanie pozytywnego wygaszenia wiąże się z obawą, strachem lub przerażeniem.

Jeśli pies przeżywa obawę strach lub przerażenie, mogą uruchomić się reakcje zwane „strategiami przetrwania" (5F). Główne z nich to ucieczka lub walka. Gdy te strategie zostaną uruchomione, kontrolę nad zachowaniem przejmują starsze filogenetycznie obszary mózgowia, odpowiedzialne za przetrwanie (ośrodki podkorowe - podwzgórze i jądro migdałowate). Taka reakcja jest bardzo gwałtowna i nieprzewidywalna. Jeśli wskutek zachowania ustanie zagrożenie pojawi się uczucie ulgi (R-), które wydatnie wzmocni poprzednio zastosowaną strategię. Ta strategia jest sztywna, czyli schematyczna. Nie wiąże się ona z uruchomieniem kreatywności psa.

W przypadku stosowania negatywnego wygaszenia mogą pojawić się emocje frustracji lub złości, ale nie zostają uruchomione strategie przetrwania, ponieważ zwierzę zorientowane jest na osiągnięcie korzyści, a nie na uniknięcie zagrożenia. Uzyskanie nagrody będzie wzmocnieniem pozytywnym (R+) pewnej strategii rozwiązywania konfliktowej sytuacji związanej z frustracją (brakiem dostępności nagrody). Można powiedzieć, że w przypadku stosowania pozytywnego wygaszenia reakcje zwierzęcia są bliskie instynktownym sposobom przetrwania, w przypadku niedostępności narody - zwierzę uczy się wykorzystywać swoją inteligencję w celu uzyskania wzmocnienia. Te reakcje są elastyczne i związane z odczuwaniem przyjemności i radości.

Jeśli nawet trener użyje pozytywnego wzmocnienia (R+) po uprzednim zastosowaniu korekty (P+), to wzmocnienie pozytywne w rzeczywistości wzmacnia uczucie ulgi po ustaniu awersji. A więc pojawia się dodatkowe wzmocnienie strategii unikania.

Uzależnienie od uczucia ulgi

W przypadku stosowania stymulacji awersyjnej zwierzę odczuwające strach lub przerażenie poszukuje sygnału bezpieczeństwa, który oznacza skuteczne zakończenie (ustanie) awersji. Stara się wyprzedzić lub przerwać bodziec zapowiadający awersję, a jeśli pojawi się sygnał świadczący o tym, że to działanie zakończyło się sukcesem - zachowanie będzie trudne do wygaszenia (teoria Millera - Mowrera). W ten sposób pies utrwala wiele problemowych zachowań, m.in. agresywnych. Jeśli działanie człowieka odbiera on jako zagrożenie - będzie starał się je przerwać, aby oddalić się od źródła zagrożenia. Gdy „sygnałem bezpieczeństwa" będzie odejście człowieka wskutek warczenia lub gryzienia (i zaprzestanie awersyjnej stymulacji) - zwierzę uzależni się od takiej reakcji, ponieważ obawia się, że żadna inna strategia nie zakończy przykrego dla niego zdarzenia. Tego typu uzależnienie od uczucia ulgi jest bardzo trudne do modyfikacji. Przypomina bowiem psychiczne uzależnienie od narkotyku (w przypadku narkomanów) czy adrenaliny (w przypadku ludzi poszukujących ekstremalnych wrażeń).

M.in. z tych powodów znacznie bezpieczniejszy i przyjemniejszy dla psa i dla człowieka jest wybór metod szkoleniowych opartych na pozytywnym wzmocnieniu, czyli tzw. „szkolenie pozytywne".

Ze by zostawić komentarz wam należy rejestrować się